Τετάρτη, 15 Φεβρουαρίου 2012

Οι λέξεις που ξεχάσαμε


Οι λέξεις που ξεχάσαμεΝίκος Σαραντάκος
Εκδόσεις του εικοστού πρώτου

Βρήκα αυτό το κείμενο στα Νέα. Είναι παρουσίαση του βιβλίου του Νίκου Σαραντάκου για λέξεις που δεν χρησιμοποιούμε, που σχεδόν ξεχάσαμε. Μου άρεσε η παρουσίαση παράγγειλα το βιβλίο. Μέχρι να κάνω κριτική παραθέτω το ρεπορτάζ της εφημερίδας.

Υπάρχουν λέξεις πάντοτε χρήσιμες και επίκαιρες, λίγο όμως παλιωμένες, με αποτέλεσμα να λείπουν από τα λεξικά. Μια τέτοια λέξη είναι ο ποσαπαίρνης, «ημέτερος» δηλαδή με διάφορες αργομισθίες που επιβαρύνουν το δημόσιο ταμείο. Τον περιλαμβάνει σε στίχο του ο Παλαμάς, τον περιλαμβάνει και ο Σουρής, είχε δε ιδιαίτερο σουξέ επί Τρικούπη.

Υπάρχουν και λέξεις πιο αθώες, που τις τραγουδάμε όλοι χωρίς να ξέρουμε τι σημαίνουν, όπως το καραντί, που ήταν να μπατάρει το καράβι του ποιητή της θάλασσας, του Νίκου Καββαδία. Καραντί είναι η φουσκοθαλασσιά που συνεχίζεται και μετά την πτώση των ανέμων, η κουφοθάλασσα. Ούτε αυτή υπάρχει στα νεότερα λεξικά.

Οπως δεν υπάρχουν το κασαβέτι, η γράνα (που χρησιμοποίησε αιφνιδιαστικά σε ομιλία του ο Βύρων Πολύδωρας το 2007 και συζητήθηκε), το μακάμι, ο μαλάθρακας, η αντράλα, ο παϊτέρης, το μπαγιόκο, ο καρύτζαφλος, ο καλιοντζής, ο ζαμπούνης, ο συρμακέζης, η σουβάλα, η τραβάγια και πολλές άλλες.

Με 366 από αυτές, όσες και οι ημέρες του χρόνου το 2012, έφτιαξε βιβλίο ο γνωστός συγγραφέας και ερευνητής της γλώσσας - μεταφραστής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι το επάγγελμά του - Νίκος Σαραντάκος. Το βιβλίο λέγεται «Λέξεις που χάνονται» και κάθε λήμμα συνοδεύεται από ένα ενδιαφέρον ταξίδι στην Ιστορία, την ετυμολογία και τη λογοτεχνική χρήση της λέξης. Το 75% των λέξεων αυτών είναι δάνεια ή αντιδάνεια και, όπως λέει ο συγγραφέας, «ο γλωσσικός δανεισμός είναι ένα από τα πιο συναρπαστικά φαινόμενα» που, «σε αντίθεση με τον οικονομικό υπερδανεισμό, δεν καθηλώνει αλλά αναζωογονεί - δείτε την αγγλική, η οποία χάρη στον εύκολο δανεισμό από παντού απέκτησε το πλουσιότερο λεξιλόγιο από όλες τις σύγχρονες γλώσσες».

Ο Νίκος Σαραντάκος επέλεξε λέξεις που να μην καταχωρίζονται στα πιο δημοφιλή νεότερα λεξικά, όχι όμως αρχαίες ή μεσαιωνικές λέξεις που χάθηκαν από αιώνες, αλλά λέξεις που ακούγονται ακόμα ή ακούγονταν μέχρι τον 20ό αιώνα. Παράδειγμα το ζνίχι - η μοναδική ελληνική λέξη που αρχίζει από ζν! Είναι το πίσω μέρος του λαιμού, ο σβέρκος, ο αυχένας. Ισως ετυμολογείται από το ινίον (άγνωστο όμως με ποια διαδρομή). Πάντως το βυζαντινό λεξικό Σούδα έχει ζινίχιον το λουρί του υποδήματος. Σλαβική αρχή δεν μπορεί να αποκλειστεί. Εμφανίζεται σε πολλές παροιμίες, π.χ. «το φιλότιμο μαυρίζει το ζνίχι» (επειδή ο φιλότιμος υποχωρεί), ενώ διάσημος είναι ο στίχος της «Ζούγκλας» του Βάρναλη, όπου ο ποιητής σαν αιλουροειδές ποθεί να χώσει νύχι και δόντι «στο κρουστό σου ζνίχι το μαυριδερό».

Σε πολλές περιπτώσεις όπως επισημαίνει ο Σαραντάκος, μια λέξη καλώς δεν περιλαμβάνεται στα λεξικά. Αλλού όμως θεωρεί ότι θα έπρεπε να περιλαμβάνεται. «Πιστεύω ότι η λεξικογραφία μας πράγματι περιφρονεί ελαφρώς τις λαϊκές και καθημερινές λέξεις. Είναι κι αυτό, θαρρώ, απόρροια της αντίληψης ότι η νέα γλώσσα είναι τάχα παρακατιανή και ωχριά μπροστά στα αρχαία ελληνικά. Είναι επίσης συνέπεια του ότι οι λαϊκές λέξεις λεξικογραφούνταν δυσκολότερα», λέει.

Πηγή: Τα Νέα

7 σχόλια:

  1. Πολλα ενδιαφερον Μανα!
    Ειδικα η λεξη ζνιχι, που εμεις δεν αποβαλαμεν που το λεξιλογιο μας ;)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Πολύ ενδιαφέρον! Ευχαριστούμε για την παρουσίαση Μάνα!
    Μάλλον θα το παραγγείλω.

    Πάντως,είναι αστεία η περιφρόνηση της ζωντανής γλώσσας. Ειδικά αν σκεφτείς ότι τον αγώνα ενάντια στην φτιαχτή καθαρεύουσα,τον κέρδισε προ πολλού.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Eνδιαφέρον φαίνεται... Αλλά δεν ξέρω αν θα είναι και στη συνέχεια... συνήθως τέτοια βιβλία διαβάζω λίγο και μετά τα παρατάω.
    Μήπως να κάνουμε μια παρουσίαση στο "Η φάρμα των ζώων" του Οργουελ?
    Είναι πολύ καλό και ... πολύ επίκαιρο! ;)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Το ζνίχι(το σβερκο), "του ζνίχ'",έτσι θα το έλεγε ο δικός μου ο ΑΠΟΥΡΩ
    Στα παιδικά χρόνια η μάνα μας άρπαζε απ'το σβερκο για να μας λούσει και φωναζε"κάτσι να σι πλύνου,βασιλικός θα φυτρώσ' στου ζνίχι σ' απ'τ' λέρα"!!:)))

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Στο χωριό μου, το ΑΔΑΜ του νομού Θεσσαλονίκης,η λέξη ζνίχ{ι} ποτέ δεν βγήκε από το λεξιλόγιό του.Όμως σήμερα που τόσος λόγος γίνεται για όμορφες,αληθινές,ξεχασμένες ελληνικές λέξεις θλίβομαι, γιατί θυμάμαι πόσο χλευαστικά είχε φερθεί εκπαιδευτικός στο παιδί μου όταν παιδάκι στο δημοτικό περιέλαβε στην έκθεσή του αυτή την λέξη΄!!!!!!!!!!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. το ίδιο ένοιωσα και ΄γω όταν στην έκθεση έγραψα την λέξη .... ζευγαρίζω ( να και ο έλεγχος ορθογραφίας μου την βγάζει λάθος)

      Διαγραφή